Gezondheid 

Haar, een kapitale hoofdzorg

Wednesday 01 January 2014
309
  • Facebook
  • Twitter
  • Pinterest

HAARPROBLEEM OF HAAR PROBLEEM?

Met een zorgelijke blik in haar blauwe ogen kwam Helga binnen. Ze was net zeventien en consulteerde mij over een voor haar in meer dan één opzicht ernstig probleem, dat je in het algemeen alleen bij ouderen zou verwachten. “Je moet me helpen, Peter, mijn haar valt uit!” Ik keek naar het dikke donkerbruine kapsel dat in regelmatige, glanzende golven tot ver over haar schouders hing. “Aaj, dat is niet zo mooi, Helga, hoe weet je dat?” Uit haar tas diepte ze een borstel op. Zo eentje met metalen pennen en plastic dopjes. Er zat inderdaad een klein plukje warrige haren in. “Van hoeveel dagen borstelen is dat?”, vroeg ik wijzend op de krullende resten. “Twee dagen, vanmorgen, gisteren en eergisteravond toen ik mijn haar gewassen had.” “Ik vind het nogal meevallen. Ieder gezond mens verliest normaal gesproken bijna honderd haren per dag en als je het gaat wassen een paar meer.” “Nou ik vind het niet normaal hoor! Als ik elke dag mijn haar zou wassen, ben ik dus binnen een maand kaal!” Overdrijven is ook een vak. “Waarom zou je elke dag je haar moeten wassen? Doe je smerig werk?” “Nee ik shampoo eens in de week, soms meer.” Ik vond dat ze zich druk maakte om niets, maar dat kun je niet zo maar zeggen. “Heb je nog andere tekenen van haaruitval? Als je een lok in je vingers neemt en er zachtjes aan trekt, bijvoorbeeld?” Ze probeerde het. Vergeefs, het plukje bleef compleet. “O ja, als ik sport doe ik mijn haar altijd in een staartje met zo’n elastiekje.” Ze nam een standaard haarelastiekje uit haar tas. “Verleden week hoefde ik het maar twee keer om te slaan en het zat strak. Gisteren moest ik het drie keer doen om hetzelfde te bereiken.” “En het is nooit eens bij je opgekomen dat die elastiekjes uitrekken?” Er was enige verbazing in haar blauwe ogen te lezen. “Ja, dat zal wel maar toch… ik denk dat mijn haar uitvalt en dunner wordt.” Het kostte me enige tijd en overredingskracht haar er van te overtuigen dat er echt niets aan de hand was. Haar kapsel perfect, dik, glanzend en gezond en dat ze zich de eerste decennia absoluut geen zorgen hoefde te maken.

Eén van de problemen waarmee het vorderen der jaren ons confronteert, is het grijs worden en/of uitvallen van het hoofdhaar. Soms tegelijkertijd over een langere periode. Meer bij mannen dan bij vrouwen. Daar komt nog bij dat het hoofdhaar na het dertigste, veertigste levensjaar ook aanzienlijk minder snel groeit dan in de jeugd. Elke drogist of speciaalzaak staat vol met haarverf in alle kleuren en gradaties van dekking. Nu zijn die niet allemaal gericht op of bedoeld voor het wegwerken van grijs wordende haren. Je kunt gewoon besluiten dat een ander kleurtje voor de afwisseling wel aardig is, misschien omdat je eigen kleur je niet bevalt of gewoon om eens wat anders te proberen. Niet alle problemen met het hoofdhaar zijn een gevolg van veroudering. Denk maar eens aan droog haar, te sluik of juist te krullerig haar, gespleten punten of roos. Dat soort verschijnselen kan op elke leeftijd voorkomen. Soms schijnbaar zonder oorzaak, soms door pathologie, waarover later meer. De drie hoofdproblemen (in meer dan één opzicht) met het vorderen der jaren zijn:

  1. Groeivertraging
  2. Vergrijzen
  3. Haaruitval

 

BEHARING

Ieder gezond zoogdier, dus ook de mens, is over het hele lichaam behaard. Uitzondering: de voetzolen, in de handen, achter de oorschelpen en op de slijmvliezen als lippen mond en delen van de uitwendige genitaliën (glans penis, labia minor). We onderscheiden het zogenaamde vellus haar, dat het hele lichaam bedekt, niet gepigmenteerd is en een lengte van hoogstens twee millimeter bereikt. Waar het ons hier om gaat is echter het terminaal haar dat harder en dikker is en behalve op het hoofd ook op specifieke plekken als de oksels en rond de geslachtsorganen voorkomt. Waarschijnlijk door de evolutie gespaard bij het verdwijnen van een totaal beharing met terminaal haar door de functie als geurvlag. Dit terminale haar groeit uit een follikel. Hoe dichter deze follikels op elkaar liggen, hoe dikker het haar. Dit is meestal aangeboren, al kunnen ook follikels in de loop der jaren afsterven, zodat het kapsel dunner wordt. Er is tevens verschil in het gemiddeld aantal haren, afgezet tegen de kleur van het haar. Roodharigen sluiten de rij met iets onder de honderdduizend haren, zwart en bruin haar komen daar een fractie boven, maar blond haar spant de kroon met bijna honderdvijftigduizend haren.

‘Vandaar dat brokkelige nagels niet zelden samen met droog haar worden of degenereren van het haar gepaard gaan.’


Terminaal haar bestaat uit keratine. Dat is een eiwit, dat ook deel uitmaakt van de nagels. Vandaar dat brokkelige nagels niet zelden samen met droog worden of degenereren van het haar gepaard gaan. De gemiddelde dikte van een haar ligt rond de vijftig micrometer (0.05 millimeter). De verschillende vormen van haar, zoals sluik haar (vooral in het Verre Oosten) of kroeshaar, waarbij elk haartje gekruld is, zoals we dat aantreffen bij negroïden uit Afrika, laten we even buiten beschouwing.

CULTURELE VERSCHILLEN

Haarmode verandert regelmatig, maar de appreciatie van lichaamsbeharing verschilt per cultuur. Het is wel aardig op enkele verschillen te wijzen. In de Westerse wereld geldt voor de vrouw een gladde huid zonder opvallende groei van terminaal haar, als aantrekkelijk. Een rijke markt van ontharingsmiddelen en apparaten is uit dit ideaalbeeld ontstaan. Mannen mogen wat meer lichaamsbeharing hebben, maar te overdadig wordt ook niet op prijs gesteld. In Zuidoost Azië krijgen mannen maar moeilijk of in het geheel geen baardgroei. De lange sik van een oudere Chinees geldt dan ook als een ereteken, hij heeft er tenslotte vele tientallen jaren over gedaan om die lengte te bereiken. Bij zowel mannen als vrouwen in Azië groeit af en toe één haar op de wang of kin, meestal uitgaande van wat wij een wratje zouden noemen. Probeer niet die haar af te knippen, omdat we er in Europa van gruwen, want ook die ene haar wordt als een sieraad gezien. Vrouwen in West Afrika hebben vaak een heel klein kransje kroeshaar rond de navel, wat ze absoluut nooit zullen afscheren. Typisch verschijnsel in zowel Azië als Afrika: lange terminale haren op de onderbenen worden als seksueel aantrekkelijk gezien. Een ander opmerkelijk verschijnsel is dat Afrikanen, wanneer zij een - foto van - een vrouw met blond haar zien, zij haar ouder inschatten dan dezelfde vrouw met zwart haar. Waarschijnlijk omdat grijs haar, meer dan de huid, in Afrika naar ouderdom verwijst en blond en grijs voor hen visueel niet ver uit elkaar liggen. Genoeg over culturele verschillen we duiken hals over kop weer in het hoofdhaar. Vraagje: wie heeft sterker haar, dat wil zeggen haar met meer trekkracht, een man of een vrouw? Jammer heren, een meer dan veertig jaar oud onderzoek wijst uit dat het haar van vrouwen meer dan tweemaal zo sterk is. Een vierkante centimeter haar van een man, kan iets boven de zevenhonderd kilogram dragen voor het afknapt. Voor vrouwenhaar geldt een trekkracht van ruim boven de vijftienhonderd kilo! 

‘Een vierkante centimeter haar van een man, kan iets boven de zevenhonderd kilogram dragen voor het afknapt.’

HOE GROEIT EEN HAAR?

Het haar groeit in drie fasen. In de anagene fase groeit een nieuwe haarwortel en daaruit een nieuwe haar in zijn beginstadium. De anagene fase duurt vrij lang, zo’n twee tot zes jaar. Hoelang deze fase precies in beslag neemt, wordt mede door erfelijke factoren bepaald. Negentig procent van het hoofdhaar bevindt zich in deze fase. Dan volgt de catagene fase die maximaal drie weken in beslag neemt. De groei remt af en feitelijk is het begin van het afstoten van de haar al ingezet. Niet meer dan drie procent van het hoofdhaar bevindt zich normaal gesproken in deze fase. Tenslotte is daar de telogene fase De haar komt definitief los te zitten en kan uitvallen. Iets meer dan tien procent van de haren bevindt zich in deze fase. Uit dezelfde haarwortel die in de telogene fase de haar heeft afgestoten, groeit weer een nieuwe. Helaas, dit proces gaat niet eindeloos door, elke wortel kan maar tien of hooguit een dozijn haren laten groeien.

PIGMENTATIE

Alleen albino’s die elk pigment in huid en haar missen, als gevolg van een aangeboren afwijking, hebben volledig kleurloos haar en een witte huid. Ook de iris is niet gekleurd. Dit verschijnsel komt bij alle rassen voor. Normaal gesproken ontstaat de kleur van het haar doordat het aminozuur tyrosine wordt omgezet in het bruiningspigment melanine, dat geldt zowel voor het haar als voor de huid. Hoe sterker de invloed van melanine, hoe donkerder het haar en de huid. Dat deze pigmentatie niet altijd parallel loopt, kan men zien in India, waar de hogere kasten weliswaar zwart haar hebben maar bij wie de huid veel lichter is. Deels het gevolg van het uit de zon blijven, want een gebruinde huid geldt als inferieur. Dat was vroeger in Europa eveneens zo: een bruine huid betekende dat je veel in de buitenlucht was, zoals bijvoorbeeld landarbeiders, en dan behoorde je tot een lagere stand. De adel deed alles om bruining van de huid te voorkomen. Nu is dat in de Westerse wereld radicaal veranderd en straalt een gebruinde huid status uit. Je hebt in ieder geval voldoende financiële middelen hebt om naar verre, zonnige oorden te vliegen en een fraai brons tintje te krijgen. Dat de kans op melanomen (huidkanker) groter wordt, laten we gemakshalve buiten beschouwing.

DE SCHAAR DER JAREN

Groeivertraging Als je vanaf het eerste jaar het haar laat groeien, kan het totaal iets langer dan één meter worden. Erfelijke factoren spelen ook hier weer een rol. Voor alle duidelijkheid: uit ijdelheid gewichtjes aan je haarpunten hangen in de hoop dat ze langer worden, is contraproductief. IJdele hoop dus en dat niet alleen, teveel tractie aan het haar kan haaruitval groter maken, door het verkorten van de catagene en telogene fasen. En de tuinmanswijsheid: ‘snoei bevordert de groei’, gaat zeker op voor rozen, maar niet voor hoofdhaar (met of zonder roos). Na het 25e levensjaar begint het haar langzamer te groeien. Dit is een gevolg van het met de jaren verkorten van de anangene groeifase. Bij mannen lijkt deze rem op de lengtegroei sterker dan bij vrouwen. Het is de vraag of dit echt zo is. Wie regelmatig zijn haar kort laat knippen, merkt niet zoveel van die groeiafremming. Niet alleen de leeftijd, ook pathogene (ziekteverwekkende) verschijnselen kunnen de haargroei remmen en/of haaruitval veroorzaken. Ondervoeding bijvoorbeeld. Bij anorexiapatiënten groeit het haar trager of helemaal niet meer en ook haaruitval is niet zeldzaam. Hetzelfde geldt voor vitaminegebrek en een tekort aan mineralen als zink, magnesium, fosfor.

Wat doen we er tegen? Over het algemeen zal iemand die geen last heeft van haaruitval of vergrijzing zich niet zo druk maken over die groeivertraging, bespaart weer kapperskosten. Eén middel dat in negentig van de gevallen werkt is, je raadt het al, groeihormoon. Helaas, een peperduur en in de sport verboden medicijn. Vrije aminozuren als arginine, tryptofaan en ornithine kunnen in hoge doseringen (twintig gram per dag of meer) de eigen GH productie wat aanjagen. O ja, groeihormoon in tabletvorm is nep. De peptideketen van 191 aminozuren wordt in de maag en darm afgebroken en is ook te lang om via de slijmvliezen (neusspray) te worden opgenomen.

Grijs worden

Het grijs worden van het haar, heeft evenals haaruitval en groeivertraging, een erfelijke factor. Er zijn mensen die op hun 22ste al de eerste grijze haren vertonen en op hun dertigste een Sinterklaaspruik lijken te dragen. Bij mannen vergrijst de baard sneller dan het hoofdhaar en voor heren zonder baard is dat te zien aan het grijs worden van het haar op de slapen. Dit wordt door velen als een teken van distinctie gezien en pas als hinderlijk ouderdomsverschijnsel ervaren wanneer elders op het hoofd de pigmentatie verdwijnt. Vrouwen ervaren vergrijzing van hun haar eerder als ongewenst dan mannen.

‘Zowel een te snel als een te langzaam werkende schildklier kan kaalheid veroorzaken.’


Grijs haar is niet echt grijs, het is geen kleur van het lichtspectrum, zoals rood, blond, of bruin. Het is dus niet zo dat het bruine of zwarte pigment vervangen wordt door grijze kleurstof, maar gewoon het ontbreken van melanine, die de pigmentatie veroorzaakt. Het lijkt grijs door de manier waarop het pigmentloze haar het licht reflecteert. Maar ja, met die wetenschap ben je niet geholpen. Hoewel vergrijzing kan worden veroorzaakt door een vitamine B12 gebrek, wil dat nog niet zeggen dat extra B12 suppleren de oorspronkelijke kleur herstelt. Andere oorzaken van vroegtijdige vergrijzing: ernstige vormen van bloedarmoede (pernicieuze anaemie), diabetes type II en roken. Rokers hebben een viermaal grotere kans vroegtijdig grijs te worden dan niet-rokers.

Ooit werd beweerd dat de B vitamine PABA (Para Amino Benzoën Zuur) bij vergrijsde ratten en cavia’s de oorspronkelijk haarkleur leek te kunnen herstellen. Bij de mens is nooit enig effect waargenomen. Ook grijs worden is niet gelijk verdeeld over de wereld. Blanken beginnen vaak al tegen hun dertigste de eerste grijze haren te vertonen.

In Azië start de ontkleuring tegen het veertigste levensjaar, terwijl bij Afrikanen de vergrijzing pas inzet als ze halverwege hun vijftigste zijn. Hoewel ik diverse malen onderzoek heb gedaan naar de werking van Melanotan II op de bruining van mensen met een type 1 huid, die snel verbranden en heb vastgesteld dat ook deze mensen een mooie bronsbruine tint krijgen door het melanocyten stimulerend hormoon Melanotan II te injecteren, heb ik nooit bewust gelet op een theoretisch mogelijk effect als re-pigmentatie van het haar. Onder andere omdat mogelijke resultaten veel langer op zich laten wachten. En wat doen we ertegen? Makkelijk, verven. Dit procedé is bepaald niet nieuw, reeds in ver voorbije tijden werd grijs haar gekleurd al waren de variaties in tinten die vandaag in de schappen liggen aanzienlijk geringer. Naast zwart werd eigenlijk alleen henna gebruikt en dan niet eens in de hele wereld. Enige voorzichtigheid is geboden, speciaal met donkere kleuren. Het haar lijkt dan niet meer bij het gezicht te passen en om nu meteen maar een facelift te nemen, gaat wellicht wat ver. En o ja, in één nacht grijs worden door zorgen, is een hardnekkig fabeltje.

Haaruitval

Het uitvallen van het hoofdhaar met als gevolg kaalheid is wel het meest gevreesde fenomeen van veroudering. Ook hier speelt erfelijkheid een belangrijke rol. Gehele of gedeeltelijke kaalheid komt veel meer bij mannen voor dan bij vrouwen en verloopt ook in het algemeen volgens een ander patroon. De typische mannelijk haaruitval en kaalheid, wordt alopecia androgenetica genoemd. Naast erfelijkheid speelt het di-hydro-testosteron (DHT) de hoofdrol. Het begint met het vaak al tegen het dertigste dunner worden en uitvallen van de haren in twee hoeken boven het voorhoofd. De haargrens lijkt zich in etappes terug te trekken. In het midden blijft vaak lang nog een plukje haar staan. Iets later begint het haar op de kruin uit te vallen en met het vorderen der jaren kan de kaalheid zich over het hele hoofd uitbreiden, een klein kransje op het achterhoofd boven de nek uitgezonderd. 

Dit zijn haren die niet gevoelig zijn voor de inwerking van DHT. Vrouwen kunnen na de overgang ook met deze vorm van mannelijke kaalheid te maken krijgen. In de regel valt het haar bij vrouwen echter meer diffuus uit, over het hele hoofd dus.

Haaruitval kan, zowel bij mannen als bij vrouwen, ook pathogene oorzaken hebben. Zowel een te snel als een te langzaam werkende schildklier kan kaalheid veroorzaken, in het laatste geval vaak het eerst merkbaar aan het uitvallen van haren in de wenkbrauwen. Verder wordt veel en vaak vet eten als oorzaak aangewezen, evenals vitamine A vergiftiging. Bij normale vitaminesuppletie hoef je hier niet bang voor te zijn. Het verschijnsel is voor het eerst vastgesteld bij Nederlandse zeelieden die overwinterden op het eiland Nova Zembla. Afgezien van vis en zeehonden, aten ze ook het vlees van ijsberen, inclusief de organen. De ijsbeer staat aan het eind van een voedselketen. Vis is rijk aan vitamine A, zeehonden eten vis en ijsberen eten zeehonden, hierdoor is de lever zo verzadigd van vitamine A dat het eten hiervan ziekteverschijnselen als haaruitval en zelfs de dood kan veroorzaken. De Inuït (Eskimo’s) mochten volgens een religieus taboe geen ijsbeerlever eten. Verder kan juist een gebrek aan vitamines (met name E, B en C) voor kaalheid zorgen. Ook diabetes type II doet het haar uitvallen. Een te hoge afgifte van het katabole hormoon cortisol resulteert eveneens in kaalheid.

REMEDIES?

Meer dan een beetje tegenstrijdig werden cortisone injecties in de hoofdhuid experimenteel gebruikt om het haar te laten groeien. Indische ei-olie werd vroeger ook vaak als haargroeimiddel gebruikt, zonder succes overigens. Wel had dit tot gevolg dat ei-shampoos lange tijd populair waren om haaruitval te voorkomen. Het enige medicijn waarvan tot nu toe is aangetoond dat het haargroei op gang kan brengen is Minoxidil. Dagelijks inmasseren op de kale plekken kan na verloop van tijd wat donshaartjes doen groeien, meer ook niet. Experimenteel heeft men in Engeland het supplement TRX2 ontwikkeld, het bevat o.a. L-Carnitine Tartraat. De toekomst zal moeten uitwijzen in hoeverre dit een remedie tegen kaalheid is. Voor mannen is een speciaal medicijn ontwikkeld propecia® een reductase blokker, die er voor zorgt dat testosteron niet tot di-hydrotestosteron gereduceerd kan worden. Na enkele jaren gebruik schijnt het gunstige resultaten te hebben. Althans voor de haargroei. De generieke naam is finasteride. Bijwerkingen? Ga even zitten: verlies van seksdrive, depressies, angstaanvallen, gynaecomastie, soms resulterend in mannelijke borstkanker. Aanvankelijk werd het ook gegeven als preventief middel tegen prostaatkanker, tot de Amerikaanse Food and Drug Administration een waarschuwing deed uitgaan, dat finasteride juist ernstige vormen van prostaatkanker zou kunnen veroorzaken. Voor mannen die kinderen willen: finasteride is teratogeen, dat wil zeggen het kan misvormingen van de foetus veroorzaken. Nee, dan maar liever kaal.

‘Experimenteel heeft men in Engeland het supplement TRX2 ontwikeld, het bevat o.a. L-Carnithine Tratraat.’


Bij vrouwen kan haaruitval worden voorkomen door bij de eerste verschijnselen van de overgang HRT (Hormone Replacement Therapy) te geven. Ook bij mannen schijnt oestrogeen te werken tegen de typisch mannelijk haaruitval, maar de prijs die je daar fysiek voor moet betalen, ligt te hoog! Vrouwen met alopecia androgenetica, kregen wel het antiandrogeen cyproteron (Androcur® Diane 35®) maar ook hier zijn de bijwerkingen erger dan de kwaal.

TRANSPLANTATIE

Er is een aantal chirurgische technieken toegepast van welke er eigenlijk maar één nog standaard wordt toegepast: van het niet DHT gevoelige haar op het achterhoofd, worden follikels en haren onder lokale verdoving verwijderd en vervolgens ingeplant in de kale hoofdhuid. Het gaat hier om een groot aantal heel kleine (circa ee millimeter) lapjes hoofdhuid. De methode is poliklinisch uit te voeren en vereist uiteraard een groot aantal behandelingen om een goed resultaat te bereiken. Ooit is geëxperimenteerd met de ‘ballonmethode’, waarbij via een incisie in de hoofdhuid een ballon op de schedel en onder de huid werd ingebracht die steeds een klein beetje verder werd opgeblazen. Kon maanden duren, maar als de patiënt er dan uitzag als een ruimtewezen uit StarTrek, werd de huid doorgesneden en ten dele weggenomen. De nog behaarde gedeelten werden vervolgens naar het midden getrokken en het hoofd ingepakt om de huid gelegenheid te geven weer vast te groeien.

TOUPET OF PRUIK

Een klein haarstukje (toupet) kan aan het nog achtergebleven haar worden gehecht. Bij algehele kaalheid, kan een pruik gedragen worden. Vergeet niet dat onze goed gesitueerde voorvaderen in de 17e en 18e eeuw pruiken droegen. Eerst lange krullende pruiken, zoals op het schilderij van de beroemde wis- en natuurkundige Christiaan Huygens te zien is, later de korte, gepoederde pruiken met een staartje die nu nog bij rechtszittingen door advocaten in Engeland gedragen worden.

MODERNE OPLOSSING

Geen gezeur meer met plukjes hier en dunne haar tapijtjes daar. Gewoon de coupe Pim Fortuyn. Kaalscheren van de hele schedel. Scheelt ook weer in de kosten van kammen, borstels en haarverf. 

Peter van der Zon
Photo by Betsy Jons on Flickr
archief S&F 167
Bietensap geeft je vleugels, tenminste als je geen topatleet bent
Lance Armstrong verketter, enige kanttekeningen